روش تدریس مکاشفه‌ای (اکتشافی)؛ ویژگی‌ها، مزایا و محدودیت‌ها
روش مکاشفه‌ای یا اکتشافی یکی از روش‌های تدریس فعال است که در آن دانش‌آموز با راهنمایی معلم، مفاهیم و مسائل مختلف را به‌صورت مستقل بررسی می‌کند، مورد آزمایش قرار می‌دهد و از طریق اطلاعات به‌دست‌آمده به نتیجه‌گیری می‌رسد.
در این روش، شرایط آموزش به‌گونه‌ای فراهم می‌شود که دانش‌آموز بتواند از طریق فعالیت‌های فکری، مشاهده، پرسشگری و خودراهبری، برخی مفاهیم و اصول علمی را کشف کند.
در ادامه با ویژگی‌های روش تدریس مکاشفه‌ای، نمونه‌ای از اجرای آن در کلاس درس، رهنمودهای عملی، مزایا و محدودیت‌های این روش آشنا می‌شویم.
روش تدریس مکاشفه‌ای چیست؟
روش تدریس مکاشفه‌ای به شیوه‌ای از آموزش گفته می‌شود که در آن دانش‌آموز با راهنمایی معلم، یک مفهوم یا مسئله را به‌صورت مستقل مطالعه و بررسی می‌کند و با انجام آزمایش و جمع‌آوری اطلاعات، به نتیجه‌گیری و استنباط کلی می‌رسد.
در این روش، معلم به‌جای ارائه مستقیم پاسخ‌ها، شرایطی را فراهم می‌کند تا دانش‌آموزان خودشان برای پیدا کردن پاسخ سؤال‌ها تلاش کنند.
به منظور آشنایی بیشتر با این روش، ویژگی‌های تدریس به روش مکاشفه‌ای را در ادامه بیان می‌کنیم:
- فرایند تدریس و یادگیری از طریق بحث، پرسش و پاسخ انجام می‌شود.
- معلم درس خود را با ارائه یک پرسش، طرح یک معما یا بیان یک مشکل آغاز می‌کند و از دانش‌آموزان می‌خواهد پاسخ یا راه‌حل مسئله را پیدا کنند.
- برخلاف روش‌های معمول، معلم در این روش نقش راهنما را دارد و هرگز پاسخ سؤال را مستقیماً در اختیار دانش‌آموزان قرار نمی‌دهد.
- معلم پاسخ‌های مختصری مانند «بله»، «نه» و «شاید» را کافی نمی‌داند و از دانش‌آموزان می‌خواهد توضیحات بیشتری ارائه دهند.
- معلم در طول فرایند تدریس تلاش می‌کند دانش‌آموزان را به اظهارنظر، تفکر، کنجکاوی و آزمایش نظریات خود تشویق کند؛ اما درباره درست یا نادرست بودن نظریات آنان مستقیماً قضاوت نمی‌کند.
- معلم همواره تلاش می‌کند از طریق راهنمایی و پرسش‌های مناسب، دانش‌آموزان را در مسیر جمع‌آوری اطلاعات و کشف پاسخ قرار دهد.
نمونه اجرای روش تدریس مکاشفه‌ای در کلاس درس
پیش از آنکه به بررسی مزایا و محدودیت‌های روش تدریس مکاشفه‌ای بپردازیم، نمونه‌ای از فرایند تدریس و فعالیت‌های دانش‌آموزان را در این روش بررسی می‌کنیم.
در این مثال، معلم قصد دارد با انجام یک آزمایش علمی، دانش‌آموزان را به کشف علت حرکت یک مایع درون یک لوله آزمایش هدایت کند.
معلم: امروز می‌خواهم یک آزمایش علمی را به شما نشان دهم. پس از مشاهده آزمایش، سؤالی درباره آن مطرح خواهم کرد. پیدا کردن پاسخ بر عهده شماست. در ضمن، اگر سؤالی دارید یا می‌خواهید مطلبی را توضیح دهید، دست خود را بلند کنید و نظرتان را بگویید.
همان‌طور که مشاهده می‌کنید، به دو سر این لوله آزمایش که به شکل U است، حباب‌های کوچک شیشه‌ای وصل شده است. داخل یکی از این حباب‌ها مقداری مایع قرمز وجود دارد؛ اما حباب دیگر خالی است.
من حبابی را که درون آن مایع قرمز است، در دست می‌گیرم. می‌بینید که مایع قرمز به طرف حباب خالی حرکت می‌کند.
اکنون آزمایش را تکرار می‌کنم. یعنی باز هم حبابی را که مایع قرمز به داخل آن رفته است، در دست می‌گیرم. مشاهده می‌کنید که مایع قرمز به طرف حباب خالی برمی‌گردد.
حالا سؤال این است: چرا مایع قرمز به طرف حباب خالی حرکت می‌کند؟
دانش‌آموز: آیا این لوله دماسنج است؟
معلم: نه.
دانش‌آموز: آیا طرز کار این لوله مانند طرز کار دماسنج است؟
معلم: امکان دارد.
دانش‌آموز: آیا شما با دست خود حباب شیشه‌ای را فشار می‌دهید؟
معلم: منظورتان این است که آیا من شیشه را محکم نگه می‌دارم؟
دانش‌آموز: منظورم این است که وقتی مایع حرکت می‌کند، شما حباب را در کف دست خود محکم نگه می‌دارید؟
معلم: من حباب را به‌طور معمول در دستم نگه می‌دارم و خیلی به آن فشار نمی‌آورم.
دانش‌آموز: خوب، در این صورت چه چیزی سبب حرکت مایع می‌شود؟
معلم: در واقع سؤال همین است. چه چیزی سبب حرکت مایع می‌شود؟ البته پیدا کردن پاسخ بر عهده شماست.
دانش‌آموز: فکر می‌کنم حرارت دست شما سبب حرکت مایع می‌شود.
معلم: یک لحظه تأمل کنید. می‌خواهم از مطلبی که گفتید مطمئن شوم. آیا برای توضیح بیشتر، مطلب دیگری هم دارید؟
دانش‌آموز: نه.
معلم: خوب، شما چه نظری دارید؟ (خطاب به دانش‌آموزی که دست خود را بلند کرده است.)
دانش‌آموز: آیا همین‌طور است؟
معلم: چه چیزی همین‌طور است؟
دانش‌آموز: آیا واقعاً گرمای دست شما سبب حرکت مایع می‌شود؟
معلم: می‌خواهید گرمای دست مرا امتحان کنید؟
دانش‌آموز: البته.
(دانش‌آموز دست معلم را امتحان می‌کند.)
دانش‌آموز: بله، دست شما گرم‌تر است. آیا با دست سرد هم این مایع حرکت می‌کند؟
معلم: آیا مایل هستید تجربه کنید تا خودتان دلیل آن را پیدا کنید؟
دانش‌آموز لوله را به دست می‌گیرد. نخست، مایع حرکت نمی‌کند. سپس به‌آرامی به راه می‌افتد. او خطاب به همکلاسی‌های خود می‌گوید:
دانش‌آموز: نگاه کنید! این لوله با حرارت دست من خوب کار نمی‌کند.
سپس از معلم می‌پرسد:
دانش‌آموز: آیا شما قبلاً دست خود را گرم کرده بودید؟
معلم: نه، من این کار را نکرده بودم.
دانش‌آموز دیگر: من هم می‌توانم تجربه کنم؟
معلم: البته، لطفاً اگر کارتان تمام شده است، لوله را به او بدهید.
دانش‌آموزی که لوله را در دست دارد، می‌گوید:
«ببخشید، کمی صبر کنید، هنوز کارم تمام نشده است.»
او لوله را با دست دیگر امتحان می‌کند؛ سپس آن را وارونه می‌گیرد. آزمایش باز هم جواب می‌دهد.
دانش‌آموز خطاب به همکلاسی‌های خود می‌گوید:
«نگاه کنید! من چیزی کشف کردم. مایع به طرف بالا هم حرکت می‌کند.»
یکی از دانش‌آموزان لوله را می‌گیرد و هر دو حباب را با هم در یک دست نگه می‌دارد و منتظر می‌ماند؛ اما مایع حرکت نمی‌کند.
این بار وسط لوله U شکل را می‌گیرد. باز هم مایع حرکت نمی‌کند. سپس دست خود را روی حبابی که مایع قرمز در آن قرار دارد، می‌گذارد. مایع به طرف حباب خالی حرکت می‌کند.
او از معلم می‌پرسد:
دانش‌آموز: آیا در این حباب جیوه ریخته‌اند؟
معلم: نه.
دانش‌آموز: پس این مایع چیست؟
معلم: الکل متیلیک.
دانش‌آموز: الکل مت… چه فرمودید؟
معلم: الکل متیلیک.
دانش‌آموز: آیا می‌توانیم مایع دیگری در این حباب بریزیم که همان کار را انجام دهد؟
معلم: مثلاً چه مایعی؟
دانش‌آموز: آب.
معلم: نه، اگر آب بریزیم این آزمایش انجام نمی‌شود.
دانش‌آموز: آیا این همان مایعی است که در دماسنج هم به کار می‌رود؟
معلم: نه، همان مایع نیست.
دانش‌آموز: آیا کاری که مایع درون این لوله انجام می‌دهد، با کار مایع دماسنج یکی است؟ منظورم این است که آیا مایع درون لوله در اثر حرارت منبسط می‌شود؟
معلم: اجازه بدهید ببینم مقصود شما را درست فهمیده‌ام. شما می‌گویید که مایع درون لوله منبسط می‌شود و فضای بیشتری می‌گیرد. آیا منظورتان همین است؟
دانش‌آموز: بله، وقتی دست خود را روی آن قرار می‌دهید، منبسط می‌شود و جای بیشتری می‌گیرد؛ در نتیجه به طرف دیگر لوله که خالی است حرکت می‌کند.
معلم: به نظر می‌رسد که شما درباره تئوری انبساط نظر می‌دهید. خوب، این کاری است که خود شما باید انجام دهید.
دانش‌آموز: اگر این لوله را در جای سردی قرار دهیم، آیا باز هم مایع جابه‌جا می‌شود؟
معلم: منظورتان از جای سرد کجاست؟
دانش‌آموز: آیا این وسیله در یخچال هم کار می‌کند؟
معلم: بله، باز هم به همین نتیجه می‌رسیم. اما اجازه بدهید پیش از آنکه زنگ بخورد، بحث خود را در اینجا تمام کنیم و ببینیم شما چه گفتید و چه نظرهایی بیان کردید.
دانش‌آموز: آیا جواب را به ما خواهید گفت؟
معلم: نه. اصل در روش مکاشفه‌ای این است که شما خودتان پاسخ مناسب را کشف و ثابت کنید. من فقط شرایط و امکان ادامه کار را فراهم می‌کنم. حالا کسی در میان شما نیست که نظر بهتری داشته باشد؟
دانش‌آموز: من فکر می‌کنم مایع به سبب حرارت حرکت می‌کند.
معلم: چگونه می‌دانید که نظر شما درست است؟
دانش‌آموز: برای اینکه وقتی شما مایع را گرم می‌کنید، حرکت می‌کند و وقتی آن را با وسیله‌ای مثل یخ سرد می‌کنید، به طرف دیگر برمی‌گردد.
در اینجا صدای زنگ به گوش می‌رسد و کلاس به کار خود پایان می‌دهد. نتیجه‌گیری نهایی به جلسه دیگر موکول می‌شود. در ضمن، معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد که مطالعه بیشتری در این مورد انجام دهند.
گرچه این مثال در زمینه علوم تجربی است، اما روش مکاشفه‌ای در سایر درس‌ها نیز قابل استفاده است.
رهنمودها و مهارت‌های عملی روش تدریس مکاشفه‌ای
برای کاهش محدودیت‌های این روش و افزایش کارایی آن، توجه به نکات زیر ضروری و مفید است:
- مفاهیم و مسائلی را انتخاب کنید که با واقعیت تطبیق داشته باشند و قابل بررسی و کاوش باشند.
- آزمایش‌ها و وسایل کمک‌آموزشی را به‌گونه‌ای فراهم سازید که هرچه بیشتر سبب ایجاد انگیزه و کنجکاوی دانش‌آموزان شوند.
- روش مشاهده، بررسی و کار را به دانش‌آموزان بیاموزید تا ترتیب و مراحل کار را به‌طور عملی فراگیرند و به نظم فکری عادت کنند.
- مقدمات و شرایط فعالیت آموزشی را به‌گونه‌ای فراهم کنید که موضوع یا سؤال مورد مطالعه کاملاً روشن باشد و دانش‌آموزان بتوانند با اطمینان خاطر، اطلاعات لازم را جمع‌آوری و طبقه‌بندی کنند و به نتیجه موردنظر برسند.
- وسایل، ابزارها و مواد موردنیاز را از قبل تهیه کنید و از درست کار کردن آن‌ها اطمینان حاصل کنید.
- وظیفه دانش‌آموزان را دقیقاً مشخص کنید تا بدانند در پی یافتن پاسخ چه سؤالی هستند.
- به دانش‌آموزان فرصت کافی بدهید تا به‌راحتی اظهارنظر کنند و توصیه کنید هنگام آزمایش و بررسی، از مشاهدات خود یادداشت بردارند.
- به دانش‌آموزان فرصت دهید تا متناسب با توانایی‌های خود پیشرفت کنند. برای مثال، امکانات آموزشی را به‌گونه‌ای فراهم آورید که دانش‌آموزان ضعیف‌تر بتوانند بیش از دیگران به بررسی و آزمایش بپردازند.
- به اظهارات دانش‌آموزان با دقت گوش دهید و فرایند آموزش را بر پایه کیفیت پرسش و پاسخ و سطح سؤال‌های آنان پیش ببرید.
- تلاش کنید توزیع سؤال میان دانش‌آموزان عادلانه باشد. برای مثال، می‌توانید پاسخ سؤال یک دانش‌آموز را به همکلاسی‌های او واگذار کنید.
- اگر لازم بود، از طریق سؤال‌های پیگیر و مناسب، دانش‌آموزان را در مسیر کشف مفاهیم و یافتن پاسخ مسئله قرار دهید.
- بحث‌های میان دانش‌آموزان را با راهنمایی‌های مناسب هدایت کنید؛ مانند: «بهتر است درستی نظر خود را ثابت کنید»، «شاید چیزی را فراموش کرده‌اید» و مواردی از این قبیل.
- در صورت لزوم، نظریات دانش‌آموزان را برای سایر دانش‌آموزان روشن‌تر و کامل‌تر توضیح دهید. برای مثال، بپرسید: «آیا منظورتان این است که…؟»
- دانش‌آموزان را عادت دهید در گروه به شکلی فعالیت کنند که از نظریات یکدیگر به‌درستی آگاه شوند. حتی اگر لازم باشد، برای اثبات درستی نظریات خود آزمایش انجام دهند.
- در طول فعالیت تدریس، علاوه بر سؤال‌های ساده یادگیری، از سطوح بالاتر یادگیری نیز سؤال‌هایی مطرح کنید؛ مانند: «چگونه این دو نظریه را با هم یکی می‌دانید؟» یا «چگونه می‌توانیم این آزمایش را ساده‌تر انجام دهیم؟»
- از پاسخ‌ها، اظهارنظرها و قضاوت‌های دانش‌آموزان حمایت کنید؛ اما در نحوه نتیجه‌گیری و کشف مفاهیم، مستقیماً دخالت نداشته باشید. برای مثال، می‌توانید نظریات دانش‌آموز را درباره موضوع موردنظر خلاصه کنید.
- دانش‌آموزان را عادت دهید نظریات خود را با دلیل و برهان ثابت کنند. همچنین کسانی را که درباره عقاید سایر همکلاسی‌های خود اظهارنظر می‌کنند، مورد تشویق قرار دهید.
- دانش‌آموزان را عادت دهید آموخته‌هایی را که از طریق کاوش به دست آورده‌اند، در موقعیت‌های مشابه به کار گیرند تا درستی نظریات خود را عملاً مشاهده کنند. به عبارت دیگر، وقتی دانش‌آموز مشاهده کند که نتیجه‌گیری و پاسخ به‌دست‌آمده در موارد مشابه نیز کاربرد دارد، مفهوم تعمیم را بهتر درک خواهد کرد.
- چنانچه تعداد دانش‌آموزان کلاس بیشتر از میزان موردنظر شماست، بهتر است شرایط فعالیت گروهی را فراهم سازید و خود ناظر و راهنمای فعالیت گروه‌های کاوش باشید.
- برای جبران برخی محدودیت‌های این روش، بهتر است بررسی پاسخ تعدادی از سؤال‌های ساده را به خود دانش‌آموزان و خارج از کلاس محول کنید. در این صورت، منابع و مآخذ لازم را حتماً به دانش‌آموزان معرفی کنید.
- در مواجهه با محدودیت‌های مختلف، از تجربه و مهارت معلمی خود استفاده کنید و با توجه به زمان کلاس، اطلاعات قبلی دانش‌آموزان و همچنین ساده یا دشوار بودن سؤال موردبحث، میزان راهنمایی خود را تنظیم کنید.
امتیازها و مزایای روش تدریس مکاشفه‌ای
روش تدریس مکاشفه‌ای مزایای متعددی برای دانش‌آموزان و فرایند یادگیری دارد. مهم‌ترین امتیازهای این روش عبارت‌اند از:
- این روش توانایی‌های فکری دانش‌آموزان را پرورش می‌دهد و سبب افزایش مهارت‌های ذهنی آنان می‌شود.
- دانش‌آموزان در جریان کاوش، یادگیری و جمع‌آوری اطلاعات، راه‌های مختلف یادگیری را تجربه می‌کنند و می‌آموزند.
- تجربه‌ها و یافته‌هایی که از این راه به دست می‌آیند، محصول کشف خود دانش‌آموزان هستند. به همین سبب، میزان پایداری مطالب در حافظه آنان بیشتر می‌شود.
- از آنجا که خود دانش‌آموزان مطالب را کشف می‌کنند، ذوق و علاقه آنان به یادگیری و فعالیت بیشتر تقویت می‌شود.
- در این روش، دانش‌آموزان متناسب با قدرت و توانایی خود یاد می‌گیرند و پیشرفت می‌کنند.
- دانش‌آموزان ناچار می‌شوند معلومات پراکنده خود را نظم دهند و از ترکیب و نظام‌بخشیدن به آن‌ها، مجهولاتی را کشف کنند. از این رو، به‌تدریج متکی به خود می‌شوند و به نظم فکری و دقت کردن عادت می‌کنند.
- پذیرش نظریات و تأیید فعالیت‌های دانش‌آموز به‌وسیله گروه، سبب افزایش نشاط و اعتمادبه‌نفس او می‌شود.
- در این روش، معلم به‌عنوان یکی از اعضای گروه فعالیت می‌کند و امتیاز خاصی نسبت به سایر اعضا ندارد. در این حالت، دانش‌آموزان احساس آزادی می‌کنند و نظریات خود را به‌راحتی بیان می‌کنند.
- دانش‌آموزان با احتیاط به واقعیت‌ها و نظریه‌های علمی می‌نگرند و هر مطلبی را صرفاً به دلیل داشتن ظاهر علمی، به‌سادگی قبول نمی‌کنند.
- با اینکه دانش‌آموزان در این روش به‌تنهایی فکر می‌کنند، فعالیت‌ها می‌توانند به‌صورت گروهی انجام شوند. به این سبب، تعامل و یادگیری بهتر انجام می‌گیرد و حس همکاری تقویت می‌شود.
- پرسش و پاسخ دانش‌آموزان و واکنش‌هایی که از خود نشان می‌دهند، سبب گسترش فرایند تدریس می‌شود و تصمیمات قبلی معلم، نقش چندانی در فعالیت‌های آموزشی نخواهد داشت.
- معلم می‌تواند موفقیت خود را بر اساس کیفیت پرسش و پاسخ، نتیجه‌گیری و سایر واکنش‌های دانش‌آموزان ارزیابی کند.
محدودیت‌های روش تدریس مکاشفه‌ای
با وجود مزایای متعدد، روش تدریس مکاشفه‌ای محدودیت‌هایی نیز دارد که معلم باید هنگام انتخاب و اجرای آن در نظر بگیرد:
- در این روش، اصل بر این است که همه دانش‌آموزان آمادگی ذهنی لازم برای این نوع یادگیری را دارند. اما ممکن است دانش‌آموزان کندآموز در مواجهه با مفاهیم مجرد، پرسش‌های تحلیلی و درک روابط بین مفاهیم دچار مشکل و سردرگمی شوند یا توانایی لازم برای ترکیب و تعمیم نتایج به‌دست‌آمده را نداشته باشند. همچنین ممکن است چند دانش‌آموز تیزهوش، فعالیت‌های آموزشی کلاس را در اختیار خود بگیرند و سبب دلسردی سایر دانش‌آموزان شوند.
- این روش برای کلاس‌هایی که تعداد زیادی دانش‌آموز دارند، چندان مناسب نیست؛ زیرا بررسی و کاوش به دقت زیادی نیاز دارد. به‌خصوص اگر یکی از دانش‌آموزان مشکلی داشته باشد و سؤال‌های زیادی مطرح کند، سایر دانش‌آموزان باید منتظر بمانند.
- در این روش، چون میزان راهنمایی دانش‌آموزان دقیقاً مشخص نیست، ممکن است معلم بیش از حد لازم آن‌ها را راهنمایی کند. بنابراین، عده‌ای معتقدند که این روش در پرورش خلاقیت فکری دانش‌آموزان چندان مؤثر نیست.
- درستی نظریات و یافته‌های دانش‌آموزان در زمینه علوم تجربی گاهی باید مورد آزمایش قرار گیرد. از این رو، اجرای این روش ممکن است با محدودیت زمانی کلاس سازگار نباشد.
