در امر آموزش، پژوهش گروهی چنین تعریف شده است:
پژوهش گروهی عبارت است از فعالیت دسته جمعی دانش آموزان (غالبا در قالب گروه های کوچک) که به منظور انجام دادن امر مطالعه سازماندهی می شود. معمولا معلم اعضای گروه را به گونه ای انتخاب می کند که بتوانند برای یافتن پاسخ سوالی یا حل مشکلی، با هم تشریک مساعی کنند.
با چنین نگرشی، دانش آموزان هدف های خود را مشخص می کنند؛ شیوه اجرا را نظم می دهند؛ اطلاعات را جمع آوری و نتایج تحقیق را استخراج می کنند و آنگاه از یافته های تحقیق گزارشی تهیه می کنند و به کلاس ارائه می دهند.
موضوع تحقیق را می توان به گونه ای تعیین کرد که مورد توجه همه دانش آموزان قرار گیرد؛ در این حالت عده بیشتری از دانش آموزان در کار پژوهش شرکت خواهند کرد. اما چنانچه موضوع تحقیق تنها مورد علاقه گروه خاصی از دانش آموزان باشد، عده شرکت کنندگان در پژوهش محدود خواهد بود.
فعالیت گروهی ایجاب می کند که معلم با رفتارهای مشخصی دانش آموزان را برای نیل به هدف های مشترک و افزایش توانایی گروه هدایت و یاری کند. با اینکه ضمن فعالیت های گروهی، بسیاری از مهارت ها تقویت می شود، اما صاحب نظران علوم تربیتی معتقدند زمانی از روش پژوهش گروهی استفاده درست و مناسبی شده است که در عمل، نتیجه مطالعات گروهی دانش آموزان، بیشتر از بازده مطالعات فردی آنان نباشد.
این اصل که فعالیت های گروهی سبب رشد و پرورش مهارت های ذهنی افراد می شود، از آنجا سرچشمه می گیرد که بسیاری از موفقیت هایی که در آموزشگاه و یا بیرون از مدرسه کسب می شود، مستلزم انجام دادن فعالیت های مشترک است. در عین حال، لازمه فعالیت های موفقیت آمیز مشترک نیز مهارت هایی است که فرد فرد اعضای گروه باید از پیش کسب کرده باشند.
این گونه مهارت ها در کارهای عملی، از طریق تمرین و تکرار به دست می آید. از این رو، مدرسه محل بسیار مناسب و خاصی برای تمرین و کسب مهارت های مشترک و گروهی است؛ بعضی از دروس مانند علوم اجتماعی، در عمل، موقعیت بسیار مناسبی برای کاربرد مهارت ها و رفتارهای اجتماعی ایجاد می کنند.
تجربه نشان داده است که نقش پژوهش گروهی در مقطع ابتدایی و راهنمایی تحصیلی بسیار مفید و کارساز است. معلمان دوره اول دبیرستان و به ویژه معلمان دروس اجتماعی، زبان و علوم، استفاده از این روش را در یادگیری مطالب درسی و کسب تجربه های اجتماعی بسیار مفید و موثر می دانند.
برای انجام دادن پژوهش های گروهی در کلاس درس، توصیه می شود که عده اعضای گروه، بین ۵ تا ۶ نفر باشد. زیرا در این حالت، همه اعضا فرصت مطالعه، تفکر و اظهار نظر در گروه را به دست می آورند.
در هر حال، هر گونه پژوهش گروهی باید متکی بر این خصوصیت باشد که «دانش آموزان باید در تنظیم فعالیت های یادگیری کاملا آزاد و مختار باشند؛ نه اینکه در قالب تکالیفی که معلم از پیش تعیین کرده است، به اجبار کار کنند.»
پیش از اینکه دانش آموزان پژوهش گروهی را شروع کنند، آگاهی از میزان آشنایی آنها با این روش ضروری است.
استفاده از روش پژوهش گروهی فرصت های متعددی برای یادگیری، مشارکت و تقویت مهارت های دانش آموزان فراهم می کند. مهم ترین امتیازهای این روش عبارت اند از:
با وجود امتیازهای این روش، پژوهش گروهی محدودیت هایی نیز دارد که در زمان انتخاب و اجرای آن باید مورد توجه قرار گیرند.
